MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY

525

POSTÊPY BIOLOGII KOMÓRKI

TOM 33 2006 NR 3 (525–541)

MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY*
MITOCHONDRIA - AN APOPTOSIS INTEGRATORS Anna M. CZARNECKA1,2, Pawe³ GOLIK1,3, Ewa BARTNIK1,3
1

Zak³ad Genetyki, Uniwersytet Warszawski, 2Studium Medycyny Molekularnej, 3 Instytut Biochemii i Biofizyki PAN

Streszczenie: Nadliczbowe, stare lub uszkodzone komórki organizmów wielokomórkowych podlegaj¹ eliminacji w drodze apoptozy, czyli programowanej œmierci komórki. Apoptoza zachodzi w wyniku typowych przemian morfologicznych i biochemicznych. Aktywowana jest kaskada proteaz cysteinowych – kaspaz, które tn¹ docelowe bia³ka. Dochodzi tak¿e do aktywacji nukleaz, co razem prowadzi do degradacji bia³ek i DNA komórki w ci¹gu kilku godzin. Mitochondria s¹ organellami, w których nastêpuje integracja sygna³ów apoptotycznych z ró¿nych szlaków, aktywowanych m.in. przez niedotlenienie, szok cieplny, czy usuniêcie czynników wzrostowych. Odgrywaj¹ one podstawow¹ rolê w koordynacji i amplifikacji sygna³u do autodegradacji komórki. Reguluj¹ apoptozê m.in. poprzez zatrzymanie czynników pro- i antyapoptotycznych. Zaburzenie aktywacji i/lub przebiegu apoptozy jest jedn¹ z g³ównych cech komórek nowotworowych. S³owa kluczowe: mitochondria, apoptoza, nowotwór, p53, mortalina, bia³ko szoku cieplnego. Abstract: Supernumerary, old or damaged cells of multicellular organisms are eliminated by apoptosis – programmed cell death. Apoptosis is accompanied by series of characteristic morphological and biochemical events. The cell activates a cascade of cysteine proteases – caspases, that digest target proteins. Nucleases are also activated, which together leads to irreversible cell damage within few hours. Mitochondria are the cell compartment that integrates signals from different apoptotic pathways activated by ischemia, heat shock or growth hormones depletion. Mitochondria play the primary role in coordination and amplification of cell autodegradation signals. They regulate apoptosis by sequestration of pro- and antiapoptotic proteins. Perturbation of activation or execution of apoptosis is characteristic feature of cancer cells. Key words: mitochondria, apoptosis, cancer, p53, mortalin, heat shock protein.

*Manuskrypt zosta³ sfinansowany z grantu MEIN 2P04A00229.

526

A. M. CZARNECKA, P. GOLIK, E. BARTNIK

WSTÊP
Apoptoza, czyli programowana œmieræ komórki (ang. programmed cell death, PCD) to proces, dziêki któremu nadliczbowe, stare lub uszkodzone komórki s¹ eliminowane z organizmu. Stanowi ona kluczowy element homeostazy tkanki i prawid³owego rozwoju organizmu [1,2,3]. W obrazie morfologii komórki w czasie apoptozy obserwuje siê obkurczanie cytoplazmy, skupianie chromatyny w zbite masy pod otoczk¹ j¹drow¹ i rozpad j¹dra na mniejsze fragmenty (tzw. karioreksja), a tak¿e gêstnienie cytozolu. W koñcowej fazie komórka rozpada siê na szereg ob³onionych, kulistych fragmentów zwanych cia³kami apoptotycznymi. Cia³ka te s¹ szybko fagocytowane przez makrofagi i s¹siaduj¹ce komórki [4,5,6]. Apoptoza podlega œcis³ej kontroli. Jest regulowana na wielu poziomach. Istnieje mo¿liwoœæ zahamowania apoptozy nawet po zapocz¹tkowaniu dzia³ania kaskady kaspaz efektorowych [7,8,9]. Znacz¹c¹ rolê w hamowaniu apoptozy odgrywaj¹ m.in. mitochondria [2]. Zaburzenie mechanizmów reguluj¹cych apoptozê mo¿e prowadziæ do niekontrolowanego rozplemu tak zmienionych komórek. Nadliczbowe komórki, które nie s¹ eliminowane, rywalizuj¹ z s¹siadami o przestrzeñ i sk³adniki od¿ywcze. W przypadku organizmu wielokomórkowego, jakim jest cz³owiek, mówimy, i¿ powstaje nowotwór [10]. Nowotwór (ang. neoplasm) to masa komórek powsta³a z komórek prawid³owych w wyniku procesów patologicznych tzw. transformacji. Czynnikami sprawczymi transformacji s¹ zaburzenia genetyczne i epigenetyczne [11].

PRZEBIEG APOPTOZY
Apoptoza przebiega dwoma g³ównymi œcie¿kami: wewn¹trzpochodn¹ (mitochondrialn¹) lub zewn¹trzpochodn¹ (receptorow¹). Bezpoœrednim czynnikiem odpowiedzialnym za degradacjê komórki jest aktywacja kaspaz. Kaspazy to rodzina proteaz cysteinowych tn¹cych substrat po rozpoznaniu odpowiedniego motywu w bia³ku, np. motyw GELE dla kaspazy-7 [12]. Ciêcie przez wszystkie kaspazy nastêpuje po kwasie asparaginowym. Kaspazy s¹ syntetyzowane jako zymogeny (pro-kaspazy) z Nkoñcow¹ prekursorow¹ oraz C-terminaln¹ koñcow¹ domen¹ katalityczn¹ zbudowan¹ z dwóch peptydów o masie ok. 20 kDa (p20) oraz ok. 10 kDa (p10). Kaspazy mo¿emy podzieliæ na aktywatorowe (sygna³owe, górne; ang. upstream, apical, signaling caspases), do których zaliczamy kaspazy 2, 8, 9, 10, i 12 oraz efektorowe (ang. downstream, effector, executioner), do których zaliczamy kaspazy 3, 6, i 7. Kaspazy aktywatorowe s¹ funkcjonalne jako dimery, natomiast efektorowe, które wystêpuj¹ w cytozolu jako preformowane dimery, s¹ aktywowane poprzez ciêcie proteolityczne przez kaspazy aktywatorowe. Aktywne kaspazy efektorowe tn¹ bia³ka docelowe [13].

MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY

527

Œcie¿ka zewn¹trzpochodna apoptozy jest uruchamiana w odpowiedzi na brak czynników wzrostowych, brak substancji od¿ywczych, po napromieniowaniu lub pod wp³ywem substancji chemicznych (np. leków, ceramidów, neurotoksyn, disialogangliozydów, substancji toksycznych, cytostatyków) i czynników fizycznych (ró¿ne rodzaje promieniowania, wysoka temperatura). Œcie¿kê zewn¹trzpochodn¹ wyzwalaj¹ tak¿e hormony, cytokiny (m.in. FasL, TNF, Apo3L, Apo2L), wirusy, wolne rodniki (ROS). Czynniki te pobudzaj¹ receptory rodziny TNF-R (Fas/APO-1/CD95, TNFR1, DR-3, DR-4/TRAIL-R1, DR5/TRAIL-R2), które przekazuj¹ sygna³ do kaspazy-8 [1,3,14,15,16]. Z kolei œcie¿kê wewn¹trzpochodn¹ wyzwalaj¹ zmiany integralnoœci b³on mitochondrialnych, fluktuacje wartoœci potencja³u b³onowego mitochondriów czy wzrost produkcji wolnych rodników. Œcie¿kê wewn¹trzpochodn¹ aktywuj¹ te¿ stres oksydacyjny, uszkodzenia DNA i nagromadzenie Ÿle sfa³dowanych bia³ek [3,13]. Rolê receptorów uszkodzeñ pe³ni¹ bia³ka z domenami BH-3, co w konsekwencji prowadzi do uczynnienia kaspazy 9 [1,3,14,15,16]. Œcie¿ka zewn¹trzpochodna uruchamiana jest, gdy do receptora œmierci (ang. death receptor) przy³¹czany jest ligand. Wywo³uje to aktywacjê szlaku sygna³owego, co w efekcie prowadzi do degradacji komórki. Pierwszym opisanym modelem apoptozy indukowanej po³¹czeniem liganda z receptorem œmierci jest uk³ad receptora z rodziny TNF. Opisano receptor-1 TNFR1 oraz Fas (CD95, Apo-1), gdzie poprzez domenê œmierci (ang. death domain, DD) bia³ko FADD (ang. Fas-associated death domain) aktywuje kaspazê-8 [3]. Dziœ wiemy, ¿e receptory œmierci nale¿¹ do du¿ej rodziny bia³ek spokrewnionych z receptorem TNF (ang. TNF receptor-related members), obejmuj¹cej receptory TNFR1 (ang. tumour necrosis factor receptor-1), Fas i receptor œmierci-5 (DR5, TRAILR2). Receptory te s¹ aktywne jako trimery. Trimeryzacja zachodzi po zwi¹zaniu liganda (odpowiednio TNF, FasL i TRAIL). Zwi¹zanie liganda Fas (FasL) z receptorem Fas prowadzi do zmiany konformacyjnej receptora, co powoduje z kolei przy³¹czenie bia³ka adaptorowego FADD do domeny cytoplazmatycznej receptora Fas. Bia³ko FADD z kolei ³¹czy siê z pro-kaspaz¹-8 poprzez domeny efektorowe œmierci (ang. Death Effector Domains, DED). Dochodzi do w³¹czenia prokaspazy-8 w DISC (ang. Death-Inducing Signaling Complex), co prowadzi do jej aktywacji [13]. Przekazywanie sygna³u przez szlak TNFR1 wymaga zwi¹zania bia³ka RIP do kompleksu receptorowego poprzez domenê TRADD (ang. TNFRassociated death domain) [3]. W przebiegu œcie¿ki wewn¹trzpochodnej uczestnicz¹ mitochondria oraz bia³ka uwalniane z mitochondriów (patrz ryc. 1) [3,13]. Œcie¿ka wewn¹trzpochodna charakteryzuje siê wzrostem przepuszczalnoœci zewnêtrznej b³ony mitochondrialnej (ang. mitochondrial outer membrane permeabilization MOMP), uwolnieniem cytochromu c z przestrzeni miêdzyb³onowej mitochondrium (ang. mitochondrial intermembrane space, IMS), utworzeniem apoptosomu i aktywacj¹ kaspaz [3,13]. Wiele typów cz¹steczek uwolnionych przez mitochondria wp³ywa na aktywacjê apoptozy s¹ to m.in. cytochrom c, wolne rodniki (ROS) i Ca2+oraz czynnik inicjuj¹cy apoptozê (ang. apoptosis inducing factor – AIF), [3]. Tak jak w œcie¿ce zewn¹trzpochodnej g³ówn¹ rolê odgrywa³a kaspaza 8, tak w œcie¿ce wewn¹trzpochodnej jest to kaspaza 9, która aktywuje kaspazy efektorowe [4,17,18].

528

A. M. CZARNECKA, P. GOLIK, E. BARTNIK

RYCINA 1. Udzia³ mitochondriów w apoptozie. Pokazano œcie¿kê apoptozy zewn¹trzpochodn¹ zale¿n¹ od receptorów œmierci FasR (receptor death domains – DD; the death effector domains DED) oraz wewn¹trzpochodn¹ indukowan¹ przez translokacjê Bax lub Bad (pro-apoptotycznych bia³ek rodziny Bcl-2) do mitochondrium. Bad jest fosforylowane (P) w odpowiedzi na czynniki wzrostowe, w apoptozie Bad jest defosforylowane przez kalcyneurynê i przemieszczane do mitochondrium, gdzie wi¹¿e Bcl-xL tworz¹c PTP (permeability transition pore). Kaspaza 8 tnie bia³ko Bid, którego C-terminalny fragment (tBid) przemieszcza siê do mitochondrium, aktywuje Bax i pobudza uwolnienie cytochromu c (cyt c). W cytozolu, cyt c aktywuje kaspazê 9 przez wi¹zanie z Apaf-1 i dATP

Ostatnio udowodniono, i¿ organellum komórkowym zaanga¿owanym w proces apoptozy s¹ tak¿e lizosomy. W b³onie lizosomów, analogicznie jak w b³onie zewnêtrznej mitochondrium powstaj¹ kana³y (LMP – lysosomal-membrane permeabilization) przepuszczaj¹ce substancje zgromadzone w lizosomach. Do cytoplazmy uwalniane s¹ wiêc katepsyny oraz inne hydrolazy i du¿a iloœæ protonów (H+). Dochodzi do zakwaszenia œrodowiska komórki, co wtórnie aktywuje mitochondrialn¹ œcie¿kê

MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY

529

apoptozy i sprzyja powstawaniu MOMP. LMP mo¿e byæ indukowane przez klasyczne induktory apoptozy, przekaŸniki II rzêdu czy toksyny. Do powstania LMP dochodzi zatem pod wp³ywem aktywacji receptorów œmierci (przekazywanie sygna³u do lizosomu przez bia³ka FAN i RIP), receptorów sigma-2, uszkodzeñ DNA (p53), stresu oksydacyjnego (PLA2), staurosporyny, wzrostu stê¿enia jonów wapnia w komórce, czy dzia³ania sfingozyny [19].

MITOCHONDRIA S¥ INTEGRATORAMI APOPTOZY
Silne przes³anki wskazuj¹ce na rolê mitochondriów w apoptozie pojawi³y siê, gdy grupa Newmeyera [20] udowodni³a nieodzownoœæ mitochondriów w ekstrakcie komórkowym indukuj¹cym zmiany charakterystyczne dla apoptozy w j¹drach komórkowych izolowanych z komórek Xenopus. Kolejne prace pokaza³y, ¿e to cytochrom c uwalniany z mitochondriów by³ konieczny dla aktywacji kaspaz [11]. W kolejnych latach zidentyfikowano ca³¹ grupê bia³ek bior¹cych udzia³ w programowanej œmierci komórki. Wyodrêbniono czynnik inicjuj¹cy apoptozê AIF (ang. apoptosis inducing factor), czynnik aktywuj¹cy kaspazy Apaf-1 (ang. apoptosis protease activating factor), a tak¿e liczn¹ rodzinê bia³ek pro- i anty-apoptotycznych Bcl-2 (ang. B-cell lymphoma protein 2) i w koñcu opisano równie¿ kolejnoœæ aktywacji kaspaz [16,21]. Mitochondria s¹ miejscem dzia³ania bia³ek rodziny Bcl-2/Bcl-XL, do której nale¿¹ zarówno bia³ka pro-, jak i antyapoptotyczne. Do probia³ek stymuluj¹cych programowan¹ œmieræ komórki nale¿¹ Bax (ang. Bcl-2–associated X protein), Bak (ang. Bcl-2antagonist/killer), Bad (ang. Bcl-2-antagonist of cell death), Bid (ang. BH3 [B cell leukemia/lymphoma-2 {Bcl-2} homology domain 3] interacting domain death agonist), Bim (ang. Bcl-2 interacting mediator of cell death), Bmf (ang. Bcl-2 modifying factor), Noxa, Puma (ang. p53 upregulated modulator of apoptosis), BNip3 (ang. Bcl-2/adenovirus E1B nineteen kDa-interacting protein 3), i Nix (Nip3like protein X)/BNip3L (ang. BNip3-like protein). Z kolei do bia³ek antyapoptotycznych nale¿¹ bia³ka Bcl-2 i Bcl-XL (Bcl-x protein long isoform) [13,22,23,24,25]. W b³onie zewnêtrznej mitochondrium zakotwiczone jest bia³ko Bcl-2, a bia³ka Bid, Bax, Bad, Bim ³¹cz¹ siê z b³on¹ w czasie apoptozy. Dok³adna funkcja proapoptotycznych bia³ek nie jest jeszcze wystarczaj¹co poznana. Wiadomo, i¿ bia³ko Bax, nale¿¹ce do pierwszej grupy, tworzy w b³onach mitochondrialnych kana³y, przez które cytochrom c wyp³ywa do cytoplazmy, czemu przeciwdzia³aj¹ Bcl-2, Bcl-XL. Natomiast bia³ko Bim najprawdopodobniej promuje uwalnianie cyt c i EndoG i przyspiesza apoptozê. Z kolei funkcj¹ antyapoptotycznych bia³ek Bcl-2 i Bcl-XL jest wi¹zanie czynnika Apaf-1, co uniemo¿liwia jego oddzia³ywanie z prokaspaz¹ 9. Bia³ka rodziny Bcl-2/Bcl-XL funkcjonuj¹ zatem jako system prze³¹cznikowy uwalniania cyt c [4,6,14]. Ponadto mitochondria s¹ organellami, w których nastêpuje integracja sygna³ów apoptotycznych z ró¿nych szlaków (patrz ryc. 2). Klasyczny opis apoptozy przedstawia dwie mo¿liwoœci aktywacji apoptozy – zewn¹trzpochodn¹ oraz wewn¹trzpochodn¹

530

A. M. CZARNECKA, P. GOLIK, E. BARTNIK

RYCINA 2. Integracja sygna³ów proapoptotycznych w mitochondrium. Uszkodzenia mikrotubul, kinaza bia³kowa C typu gamma (PKC gamma), kaspaza 8, kaspaza 7, ceramidy, alkalizacja, promieniowanie, 2+ kinazy Akt (kinaza bia³kowa B), Rsks (rybosomalna kinaza S6), uszkodzenia DNA, jony wapnia (Ca ) i pochodne retinoidów oddzia³uj¹ na bia³ka z rodziny Bcl-2. Integracja sygna³ów proapoptotycznych w mitochondrium prowadzi do uwolnienia bia³ek z przestrzeni mitochondrialnej (cyt c, EndoG, Smac/ DIABLO, HtrA2/Omi, AIF). Bia³ka te, wraz z wolnymi rodnikami tlenowymi (ROS) aktywuj¹ apoptozê

(patrz. wy¿ej). Niezale¿nie od tego, jaki czynnik wywo³uje apoptozê, mitochondria odgrywaj¹ podstawow¹ rolê w koordynacji i amplifikacji sygna³u auto-degradacji komórki [4,17]. W wiêkszoœci komórek kaspaza 8 jest aktywowana poprzez szlak kaspazy 9, a aktywnoœæ kaspazy 8 prowadzi do wyrzutu cytochromu c z mitochondriów. Kaspaza 8 najczêœciej aktywuje pro-kaspazê 3 i bia³ko Bid (ang. BH3 [B cell leukemia/lymphoma2 {Bcl-2} homology domain 3] interacting domain death agonist), proapoptotyczne bia³ko z rodziny Bcl-2, co ³¹czy szlak wewn¹trz- i zewn¹trzpochodny [3,13,18]. Pokazuje to, i¿ szlaki czêsto uwa¿ane za dwa odrêbne wzajemnie siê zazêbiaj¹ i potêguj¹ swoje dzia³anie. Miejscem w komórce, gdzie fizycznie bia³ka œcie¿ki zewn¹trz- i wewn¹trzpochodnej oddzia³uj¹ ze sob¹, s¹ w³aœnie mitochondria [3,26].

MITOCHONDRIA SEKWESTRUJ¥ BIA£KA PROAPOPTOTYCZNE
Mitochondria reguluj¹ apoptozê na wiele sposobów. Jednym z nich jest akumulacja czynników apoptotycznych i ich uwolnienie, po otrzymaniu sygna³u œmierci. Kilka proapoptotycznych bia³ek, takich jak: cytochrom c, AIF, endonukleaza G, HtrA2/Omi,

MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY

531

Smac/DIABLO jest zlokalizowanych w przestrzeni miêdzyb³onowej mitochondrium. Kiedy s¹ z niej uwalniane, dochodzi do aktywacji kaskad sygna³owych inicjuj¹cych szlak apoptozy (kaspaza 8 i 9), a tak¿e neutralizacji cytoplazmatycznych inhibitorów kaspaza i pobudzenia nukleaz [2,16,18,25,27,28,29]. Spoœród mitochondrialnych bia³ek proapoptotycznych wiele uwagi poœwiêcono cytochromowi c (cyt c). Najlepiej poznana jest aktywacja kaspaz przez kompleks cyt c - Apaf-1 w obecnoœci ATP. Cytochrom c w cytozolu oddzia³uje z bia³kiem Apaf-1, co prowadzi do oligomeryzacji Apaf-1. Oligomery Apaf-1 wi¹¿¹ siê z prokaspaz¹ 9 i powstaje apoptosom, czyli kompleks aktywuj¹cy prokaspazê 9. Kaspaza 9 aktywuje z kolei prokaspazê 3, uruchamiaj¹c kaskadê kaspaz odpowiedzialn¹ za apoptozê. Po uwolnieniu cytochromu c s¹ aktywowane kaspazy: -2, -3, -6, -7, -8, i -10 [18,30]. Z kolei AIF przemieszcza siê do j¹dra, gdzie aktywuje kondensacjê i ciêcie chromatyny przez towarzysz¹c¹ mu nukleazê EndoG. AIF przyczynia siê tak¿e do rozbicia kompleksów Apaf-1 z Bcl-XL i dziêki temu promuje tworzenie apoptosomu [1,29,31]. Kolejnymi bia³kami uwalnianymi z przestrzeni miêdzyb³onowej mitochondriów po indukcji apoptozy s¹ Smac/DIABLO i HtrA2/Omi. S¹ to bia³ka, które unieczynniaj¹ inhibitory kaspaz (IAP, ang. inhibitory apoptotic proteins). W zdrowej komórce bia³ka IAP umo¿liwiaj¹ kontrolê przypadkowego przeciekania kaspaz, gdy¿ je dezaktywuj¹ i kieruj¹ do proteasomu [2,16,28,32]. Ponadto z uwolnieniem cytochromu c jest czêsto zwi¹zane rozprzêgniêcie fosforylacji oksydacyjnej i spadek potencja³u b³onowego (∆Ψmt), którego regulacja nale¿y tak¿e do bia³ek Bcl-2. Eksperymentalnie pokazano, i¿ niska wartoœæ ∆Ψmt jest jednym z g³ównych czynników decyduj¹cych o podatnoœci komórek na apoptozê, a komórki nowotworów czêsto charakteryzuje znacznie wy¿szy ∆Ψmt [16,25,27]. Nale¿y pamiêtaæ, i¿ dla genów wymienionych bia³ek oddzia³uj¹cych z mitochondriami wykazano liczne mutacje i zmiany ekspresji w komórkach nowotworowych. Przyk³adowo Apaf-1 czêsto ma zmniejszon¹ ekspresjê w czerniakach, a w wypadku kaspazy 8 odnotowano utratê funkcji w nerwiakach niedojrza³ych. Bcl-2 z kolei jest czêstokroæ wyra¿any na zbyt wysokim poziomie w ch³oniaku grudkowym (chorobie Brilla i Symmersa), podczas gdy gen bia³ka Bax jest zmutowany w gruczolakorakach przewodu pokarmowego, ostrej bia³aczce limfatycznej, ch³oniaku Burkitta i nowotworze trzonu macicy, a z kolei mutacje genu bia³ka Bad opisano w nowotworach prostaty, mózgu i czerniakach [16,31,32,33].

MITOCHONDRIA DECYDUJ¥ O KOMÓRKOWEJ PULI WAPNIA
Kolejnym czynnikiem zwi¹zanym z mitochondriami, a reguluj¹cym proces apoptozy s¹ jony wapnia. Ca2+ jest kluczowym regulatorem ¿ycia komórki. W odpowiedzi na czynniki patologiczne nastêpuj¹ zmiany stê¿enia Ca2+ w ró¿nych kompartmentach komórki, co mo¿e indukowaæ apoptozê. Przed³u¿one zmiany w stê¿eniu Ca2+ w cytoplazmie, mitochondrium i j¹drze wywo³uj¹ kaskadê zdarzeñ prowadz¹cych do

532

A. M. CZARNECKA, P. GOLIK, E. BARTNIK

œmierci komórki. Po zadzia³aniu bodŸca uwolnione z ER Ca2+ wi¹¿¹ siê z wieloma czynnikami, m.in. z kalpain¹, lub kalcyneuryn¹. Kalpaina to proteaza cysteinowa, która aktywuje Bax i Bid, co z kolei promuje ich przejœcie do mitochondrium. Efektem tej translokacji bia³ek Bax i Bid jest uwolnienie cytochromu c z mitochondrium. Równie¿ nadmiar Ca2+ w mitochondrium stymuluje uwolnienie bia³ek zlokalizowanych w przestrzeni miêdzyb³onowej: cyt c, Smac/Diablo, Omi/HtrA2, pro-kaspaz. Aby skomplikowaæ sprawê, dynamika rozmieszczenia Ca2+ w organellach jest regulowana m.in. przez opisane wczeœniej bia³ka z rodziny Bcl-2 [3,5,15,34].

RYCINA 3. Rola jonów wapnia i cyklofilina D w apoptozie. W zale¿nej od wapnia apoptozie podstawowa rola przypada PTP (ang. permeability transition pore). ROS uszkadzaj¹ b³onowe bia³ka mitochondrialne. Jeœli iloœæ uszkodzeñ jest niewielka, cyklofilina D zamyka pory tworz¹c kompleks ze 2+ Ÿle sfa³dowanymi bia³kami. Kiedy poziom Ca w mitochondrium wzrasta na skutek nadmiernej aktywacji, cyklofilina D wi¹¿e siê wówczas z nap³ywaj¹cymi jonami wapnia, a wiêc nie wi¹¿e bia³ek, a kana³ siê otwiera

MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY

533

Jedna z hipotez mówi, i¿ g³ówn¹ rolê w zale¿nej od wapnia apoptozie wywo³anej przez mitochondria odgrywaj¹ PTP (ang. permeability transition pore) i ich podjednostka – cyklofilina D (patrz ryc. 3). ROS uszkadzaj¹ b³onowe bia³ka mitochondrialne. Bia³ka te ulegaj¹ rozfa³dowaniu, co powoduje ekspozycjê hydrofilowych reszt aminokwasowych do b³ony lipidowej. W konsekwencji uszkodzone bia³ka agreguj¹ powierzchniami hydrofilowymi i mog¹ tworzyæ pory przepuszczaj¹ce niewielkie cz¹steczki, np. cyt c. Jeœli iloœæ uszkodzeñ jest niewielka, mitochondrialne bia³ka opiekuñcze reguluj¹ przepuszczalnoœæ powsta³ych porów. Jednym z bior¹cych w tym udzia³ bia³ek opiekuñczych jest w³aœnie cyklofilina D – izomeraza prolylowa zlokalizowana od strony macierzy mitochondrialnej. W warunkach fizjologicznych kompleks cyklofiliny i bia³ek Ÿle sfa³dowanych zamyka por. Tak jest tylko do czasu, dopóki poziom Ca2+ nie wzroœnie w mitochondrium na skutek nadmiernej aktywacji, jak np. po uszkodzeniu komórki przez patogen. Cyklofilina D wi¹¿e siê wówczas z nap³ywaj¹cymi jonami wapnia, w zwi¹zku z czym nie wi¹¿e ju¿ bia³ek i kana³ siê otwiera. Alternatywnie, niezale¿nie od iloœci jonów wapnia w mitochondrium, bia³ka b³onowe s¹ niszczone przez ROS. Kiedy liczba Ÿle sfa³dowanych bia³ek w b³onie przewy¿szy liczbê dostêpnych bia³ek opiekuñczych, pory otwieraj¹ siê, tak jak ma to miejsce przy mutacjach bia³ek OXPHOS. Wydaje siê jednak, i¿ jony wapnia wp³ywaj¹ na mitochondria tak¿e w innych mechanizmach [15,34,35,36,37].

MITOCHONDRIA S¥ MIEJSCEM DZIA£ANIA p53
Dotychczas uda³o siê opisaæ kilka wzajemnie zazêbiaj¹cych siê szlaków prowadz¹cych do nieodwracalnej degradacji komórki [3]. Jeden z podstawowych szlaków apoptozy przebiega w sposób zale¿ny od aktywnoœci bia³ka p53 [22,38]. p53-zale¿na œcie¿ka apoptozy polega na dzia³aniu p53 jako czynnika transkrypcyjnego, ale tak¿e jego aktywnoœci w funkcjach innych ni¿ regulacja ekspresji genu na poziomie inicjacji transkrypcji. Procesy te nie s¹ jednak dok³adnie poznane [22,39]. Wiemy, i¿ apoptoza wywo³ana przez p53 obejmuje aktywacjê kompleksu Apaf-1-kaspaza-9 [22]. Uda³o siê pokazaæ, i¿ czêœæ cytoplazmatycznego bia³ka p53 na pocz¹tku procesu apoptozy przemieszcza siê do mitochondrium i jest tam akumulowana na jego powierzchni. Gromadzenie p53 w mitochondrium zachodzi w ci¹gu godziny od aktywacji p53 nastêpuj¹cej po zadzia³aniu czynników toksycznych [40]. Po transporcie p53 w okolice mitochondrium dochodzi do spadku ∆Ψm, uwolnienia cyt c i aktywacji pro-kaspazy-3 [39]. W dalszym etapie odpowiedzi komórki dochodzi do zwiêkszenia ekspresji bia³ka PUMA (w ci¹gu 2 godzin), NOXA (w 4 godziny) i Bax (w 8 godzin) [41]. Widaæ zatem, i¿ dla zajœcia apoptozy, p53 dzia³a zarówno w j¹drze – wi¹¿¹c siê z DNA (promotory genów) oraz jako bia³ko cytoplazmatyczne ³¹cz¹c siê z b³on¹ mitochondrialn¹ (patrz ryc. 4) lub po przemieszczeniu do mitochondrium. W odpowiedzi na uszkodzenie komórki p53 przemieszczane jest do mitochondrium. Czêœæ p53 pozostaje zwi¹zana z zewnêtrzna b³on¹ mitochondrialn¹, natomiast czêœæ jest przemieszczana do matriks mitochondrium. Dotychczas uda³o siê zlokalizowaæ p53 w po³¹czeniu z Hsp70 i Hsp60

534

A. M. CZARNECKA, P. GOLIK, E. BARTNIK

RYCINA 4. Udzia³ p53 w apoptozie. Bia³ko p53 w czasie apoptozy pobudza uwalnianie cytochromu c z mitochondrium. p53, które lokalizuje siê w b³onie zewnêtrznej mitochondrium, wi¹¿e siê z bia³kami z rodziny Bcl-2 tworz¹c kompleksy p53/BclX i p53/Bcl2. W matriks mitochondrialnej wi¹¿e siê z mtHsp70, L co mo¿e prowadziæ do utraty funkcji czynnika transkrypcyjnego. W j¹drze p53 jest czynnikiem transkrypcyjnym dla bia³ek proapoptotycznych (Bax, Apaf-1, PUMA, Noxa)

nale¿¹cymi do kompleksu transportuj¹cego bia³ka poprzez b³onê mitochondrium [42,43]. Ponadto w cytoplazmie, w wyniku proteolitycznego ciêcia p53 przez kaspazy powstaj¹ cztery polipeptydy, z których dwa pozbawione s¹ sygna³u lokalizacji j¹drowej i pozostaj¹ w cytoplazmie. Polipeptydy te przemieszczane s¹ do mitochondrium, co prowadzi do

MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY

535

depolaryzacji i obni¿enia potencja³u mitochondrialnego [44]. W koñcu przemieszczenie p53 do mitochondrium powoduje uwolnienie cytochromu c do cytoplazmy. Jednak szczegó³y mechanizmu, w którym p53 wp³ywa na uwalnianie cyt c z mitochondrium, s¹ wci¹¿ nieznane [22]. p53, które lokalizuje siê w b³onie zewnêtrznej mitochondrium, wi¹¿e siê z bia³kami z rodziny Bcl-2, które tworz¹ w b³onie mitochondrium kana³ umo¿liwiaj¹cy wyp³yw cyt c. Dotychczas uda³o siê zlokalizowaæ kompleksy p53/BclXL i p53/Bcl2 [40]. Wi¹zanie Bcl2 z p53, które nastêpuje w odpowiedzi na uszkodzenia DNA, zachodzi dziêki rozrywaniu kompleksów Bcl2-Bax. Jest to mo¿liwe, poniewa¿ p53 wi¹¿e siê z domen¹ FLD bia³ka Bcl2 (ang. flexible loop regulatory domain, FLD). Bia³ko p53 wp³ywa na wi¹zanie Bcl2 z Bax wi¹¿¹c siê z regionem od 32 do 68 aminokwasu w regionie regulatorowym domeny FLD (ang. negative regulatory region of the FLD) [45]. Z kolei jako czynnik transkrypcyjny p53 podnosi ekspresjê bia³ek mitochondrialnych bior¹cych udzia³ w apoptozie. Nale¿¹ do nich aktywator pro-kaspazy-9 – Apaf1, kilka bia³ek pro-apoptotycznych rodziny Bcl-2 [23,24], a tak¿e inne bia³ka proapoptotyczne: Bax, Bid, Asc, Apaf-1, Kaspaza-6, Fas [46,47,48], Noxa [49] i Puma [24]. Do repertuaru tego do³¹czaj¹ tak¿e bia³ka receptorowe CD95 (Fas/APO-1) i Killer/DR5 oraz bia³ko rozprzêgaj¹ce potencja³ mitochondrialny – P53AIP1 [22,50]. Ostatnio wykazano równie¿ interakcje p53 z mitochondrialnym czynnikiem transkrypcyjnym A (mtTFA) [51] oraz polimeraz¹ γ [52], które tak¿e wydaj¹ siê mieæ znaczenie dla homeostazy komórki i jej potencjalnego wejœcia na œcie¿kê apoptozy. p53 wi¹¿e mtTFA, co 10–20-krotnie podwy¿sza jego wydajnoœæ w naprawianiu uszkodzenia mtDNA [51], a wi¹¿¹c mitochondrialn¹ polimerazê DNA (Polγ) wspomaga replikacjê [52]. Oba te oddzia³ywania zdaj¹ siê zmniejszaæ iloœæ uszkodzeñ mtDNA i co za tym idzie zmniejszaæ prawdopodobieñstwo transformacji lub wejœcia w apoptozê. Ponadto wykazano, i¿ p53 zlokalizowane w wewnêtrznej b³onie mitochondrium oddzia³uje z bia³kami bior¹cymi udzia³ w naprawie mtDNA przez wycinanie (ang. mitochondrial base excision repair complex – mtBER), co zwiêksza ich aktywnoœæ [53].

MITOCHONDRIALNE BIA£KO MORTALINA MO¯E PRZYCZYNIAÆ SIÊ DO TRANSFORMACJI
Od dawna wskazywano na rolê bia³ek opiekuñczych, w tym bia³ek szoku cieplnego, w procesie nowotworzenia. W wielu liniach nowotworowych wykazano nadekspresjê bia³ek szoku cieplnego. Do bia³ek tych nale¿y mortalina (mtHsp70, Pbp74, p66mot, Grp75). Molekularne podstawy nadekspresji bia³ek opiekuñczych w nowotworach nie s¹ poznane. Pytanie o etiologiê tego stanu pozostaje w du¿ej mierze bez odpowiedzi, a i przyczyna nadekspresji mortaliny pozostaje do ustalenia [54,55,56,57]. mtHsp70 ulega ekspresji konstytutywnej, ale mo¿e byæ dodatkowo nasilona przez brak glukozy, jonofory, analogi aminokwasów, ozon, promieniowanie jonizacyjne, nadczynnoœæ tarczycy, niedokrwienie, ale nie przez szok cieplny. Mortalina jest eksprymowana w ka¿dej z 60 analizowanych pod tym k¹tem tkanek zdrowych i nowotworowych. Cech¹ charakterystyczn¹ jest inna lokalizacja mortaliny w zdrowych

536

A. M. CZARNECKA, P. GOLIK, E. BARTNIK

komórkach, a inna w komórkach immortalizowanych lub nowotworowych. W obrêbie ca³ej cytoplazmy jest opisywana w zdrowych liniach komórkowych zwierzêcych i ludzkich, natomiast oko³oj¹drowe rozmieszczenie zosta³o zaobserwowane w materia³ach z biopsji guzów nowotworowych i w immortalizowanych in vitro komórkach. Przesuniêcie mortaliny w obszar oko³oj¹drowy obserwowano wraz z postêpuj¹cym zez³oœliwieniem guza, natomiast rewersjê tej lokalizacji do rozmieszczenia w ca³ej cytoplazmie, podczas gdy komórki traci³y nieœmiertelny fenotyp. Ponadto w wielu liniach komórkowych oraz materiale z biopsji guzów nowotworowych wykazano wysoki poziom ekspresji mortaliny, co mo¿e razem sugerowaæ udzia³ mortaliny w transformacji nowotworowej [2,54,58,59,60,61]. Nadekspresja mortaliny daje tak¿e przewagê we wzroœcie, co pokazano na komórkach HL60 (bia³aczka), gdzie udowodniono, i¿ jest ona przyczyn¹ blokady ich ró¿nicowania. Nadeksprymowana mortalina zapewnia wyd³u¿ony czas ¿ycia komórek i powoduje immortalizacjê, co pokazano na przyk³adzie komórek HFF5 (ang. human foreskin fibroblasts), w których mortalina ulega³a wysokiej ekspresji [54,60,61,62]. cDNA mortaliny izolowane ze zdrowych, jak i immortalizowanych komórek ludzkich ma tak¹ sam¹ sekwencjê, co wskazuje, i¿ za ró¿n¹ dystrybucjê tego bia³ka w komórkach ludzkich s¹ odpowiedzialne modyfikacje potranslacyjne lub oddzia³ywania z innymi bia³kami. Dynamiczna lokalizacja mortaliny i jej przynale¿noœæ do grupy bia³ek szoku cieplnego pozwala na spekulacje co do jej funkcji i mechanizmu dzia³ania. Proponowana jest rola opiekuñcza dla bia³ek mitochondrialnych oraz udzia³ w homeostazie Ca2+ w mitochondriach. Ze wzglêdu na homologiê do DnaK (Hsp70 E. coli) proponuje siê, i¿ mo¿e ona byæ zaanga¿owana w replikacjê mtDNA, gdy¿ dla DnaK udowodniono rolê w replikacji DNA E. coli [63]. Wiadomo na pewno, ¿e inaktywacja mtHsp70 u dro¿d¿y powoduje agregacjê mitochondriów. Wysuniêto wiêc hipotezê, ¿e mtHsp70 jest konieczne dla optymalizacji funkcji niezidentyfikowanych jeszcze termo-labilnych bia³ek mitochondrialnych [64]. Istotny wydaje siê byæ fakt, i¿ mortalina oddzia³uje w komórkach ludzkich transformowanych nowotworowo z niezmutowanym p53, choæ bia³ka te nie s¹ wykrywane razem w zdrowych komórkach (patrz ryc. 4). Dodatkowo przykuwa uwagê fakt, i¿ mitochondria, w których zlokalizowano p53, s¹ po³o¿one blisko j¹der komórkowych. Kolokalizacjê p53 i mortaliny w rejonie oko³oj¹drowym wykazano m.in. w komórkach: HeLa (rak szyjki macicy), A2182 (rak pêcherza), U2OS (kostniako-miêsak), A172 (glejak), NT-2 (potworniak z³oœliwy), SY-5Y i YKG-1 (nerwiak niedojrza³y) czy MCF7 (rak piersi), natomiast jej brak w zdrowych mysich fibroblastach (linia CMEF), zdrowych ludzkich fibroblastach TIG-3 czy MRC-5. Wydaje siê wysoce prawdopodobne, i¿ mortalina funkcjonuje analogicznie do swego cytoplazmatycznego homologa. W ludzkich komórkach Hsp70 mo¿e wi¹zaæ p53 w cytoplazmie i przyczyniaæ siê do jego sekwestracji poza j¹drem, co funkcjonalnie prowadzi do utraty funkcji supresora nowotworu, gdy¿ zapobiega translokacji p53 do j¹dra, jako ¿e C-koñcowa domena lokalizacji cytoplazmatycznej p53 (ang. cytoplasmatic sequestration domain) jest wi¹zany przez mot-2 (mysi homolog mortaliny) [54,65,66]. Efektem inaktywacji p53 przez mot-2 jest obni¿enie transkrypcji genów zale¿nych od p53, jak p21WAF-1 i Mdm-2. W opisanym

MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY

537

mechanizmie mortalina mo¿e przyczyniaæ siê do transformacji komórek. Warto pamiêtaæ, i¿ wczeœniej sekwestracja p53 w cytoplazmie zosta³a udowodniona m.in. w nowotworach piersi, nerwiaku niedojrza³ym, raku jelita grubego, glejaku siatkówki – i mo¿liwe jest, i¿ to w³aœnie oddzia³ywanie mot-p53 mia³o istotn¹ rolê w transformacji nowotworowej tych komórek [54,57,59,60,61]. Dane wskazuj¹ te¿ na to, i¿ mot-2 w pewnym stopniu jest dodatkowo odpowiedzialna za obni¿enie stabilnego poziomu p53. Mot-2 mia³aby byæ zaanga¿owana w represjê transkrypcji mRNA dla p53 lub degradacjê bia³ka p53. Ponadto ekspresja p53 w komórkach transfekowanych o du¿ej ekspresji mortaliny jest opóŸniona, a p53 zlokalizowane jest przyj¹drowo w stopniu wzrastaj¹cym proporcjonalnie do nasilenia ekspresji mortaliny. W testach aktywnoœci wykazano natomiast rozfa³dowanie i inaktywacjê p53 przez mortalinê. Wydaje siê zatem, i¿ mortalina reguluje aktywnoœæ p53 na wielu poziomach ekspresji jego genu [58]. Poza opisanym dzia³aniem na czynniki transkrypcyjne wykazano, i¿ mortalina wi¹¿e tak¿e inne typy bia³ek. Nale¿y do nich m.in. MPD (ang. mevalonate pyrophosphate decarboxylase). MPD przenosi grupy prenylowe w modyfikacji bia³ek koniecznej dla ich aktywnoœci, m.in. dla p21Ras (Ras). Z tego wzglêdu mortalina w sposób poœredni wp³ywa na poziom stabilnego Ras – kontroluj¹c jego prenylacjê. Nadekspresja mot-2 jest przyczyn¹ stabilizacji MPD, a co za tym idzie obni¿onego poziomu Ras [61].

PODSUMOWANIE
Procesem, w którym nadliczbowe, stare, lub uszkodzone komórki s¹ eliminowane z organizmu, jest apoptoza. W³aœciwy przebieg tego procesu to podstawowy element homeostazy tkanki, i a co za tym idzie ca³ego organizmu. Mitochondria s¹ organellami, w których nastêpuje integracja sygna³ów apoptotycznych z ró¿nych szlaków. Mitochondria w apoptozie, niezale¿nie od tego, jaka stymulacja j¹ wywo³uje, odgrywaj¹ podstawow¹ rolê w koordynacji sygna³ów autodegradacji komórki. Ka¿dy z elementów regulacji apoptozy mo¿e ulec zaburzeniu promuj¹c niekontrolowane podzia³y i immortalizacjê komórki, a w efekcie na poziomie organizmu rozwój nowotworu [4,5,6]. Mitochondria to organella kluczowe w fizjologii i homeostazie komórki. W ich obrêbie przebiega i krzy¿uje siê ze sob¹ wiele fundamentalnych szlaków metabolicznych. Produkty reakcji przebiegaj¹cych w macierzy mitochondrialnej s¹ czêstokroæ konieczne dla prze¿ycia i/lub podzia³ów komórki. Integralnoœæ ³añcucha transportu elektronów i jego pochodna, jak¹ jest wydajnoœæ fosforylacji oksydacyjnej, decyduj¹ o stanie energetycznym komórki. Ten z kolei stanowi klucz do regulacji ekspresji genów w odpowiedzi na bie¿¹ce zapotrzebowanie komórki w kontekœcie zmian w jej œrodowisku, a wiêc tkance czy ca³ym organizmie. Z drugiej strony to przecie¿ odpowiednia ekspresja genów odpowiada za modulacjê przemian energetycznych. Oczywiste jest, i¿ procesy przebiegaj¹ce w komórce stanowi¹ nierozerwaln¹ ca³oœæ, a niebuforowalne zmiany musz¹ prowadziæ do rozerwania tej spójnej sieci zale¿noœci. Mitochondria to w³aœnie

538

A. M. CZARNECKA, P. GOLIK, E. BARTNIK

organellum integruj¹ce lwi¹ czêœæ procesów podstawowych dla prze¿ycia komórki. Nios¹ one swój w³asny niewielki genom (u cz³owieka mtDNA koduje 13 polipeptydów) i aparat syntezy bia³ek (tRNA, rybosomy). Mutacje w obrêbie mtDNA – jeœli skutkuj¹ w biosyntezie nieprawid³owych peptydów ³añcucha transportu elektronów lub zmienionych tRNA – mog¹ przyczyniaæ siê do transformacji nowotworowej. Rozprzêganie fosforylacji oksydacyjnej, rozchwianie gospodarki ¿elazem, wzmo¿ona produkcja ROS to mog¹ byæ wszystko nastêpstwa nieprawid³owej sekwencji mtDNA. Kolejnym ogniwem, które mo¿e byæ zaburzone w czasie biogenezy mitochondriów, jest samo fa³dowanie bia³ek. Jeœli grupa bia³ek opiekuñczych zwi¹zanych z tym organellum jest niefunkcjonalna, to skutki mog¹ byæ równie powa¿ne jak mutacje w samych podjednostkach ³añcucha. Zaburzony transport bia³ek z cytozolu do mitochondrium, ich akumulacja w macierzy lub nadmierna degradacja, a tak¿e integracja w nieodpowiedniej proporcji, to wszystko mo¿e staæ siê przyczyn¹ utraty funkcji mitochondriów. W koñcu mitochondria stanowi¹ fizycznie miejsce integracji szlaków pro- i anty-apoptotycznych. Widaæ zatem, i¿ od uszkodzenia mitochondriów do transformacji nowotworowej ju¿ niedaleko, dlatego nie dziwi fakt, i¿ szeroko pojêta dysfunkcja mitochondriów jest jedn¹ z najbardziej znacz¹cych cech komórek nowotworowych. Zmiany w mitochondriach manifestuj¹ siê na wielu poziomach, zarówno w ich stanie w komórce – homoplazmii versus heteroplazmii, ultrastrukturze – kszta³cie, wielkoœci, stanie metabolicznym – potencjale redoks, wydajnoœci produkcji ATP, a tak¿e w ich biochemii – jako lokalizacja okreœlonych bia³ek (np. p53), czy statusie molekularnym – mutacje mtDNA. Aktualny stan wiedzy na temat rozwoju chorób nowotworowych jest wci¹¿ g³êboko niezadowalaj¹cy. G³êbsze poznanie i zrozumienie mechanizmów patogenezy chorób mitochondrialnych bêdzie konieczne dla ewentualnego rozwoju nowych terapii. Jako podstawê leczenia mo¿na by wykorzystaæ choæby odmiennoœæ biochemiczn¹ komórek nowotworowych, polegaj¹c¹ na nadprodukcji wolnych rodników. Gdyby zablokowaæ eliminacjê wolnych rodników i doprowadziæ do ich akumulacji, mog³oby to spowodowaæ letalne uszkodzenia komórek nowotworowych. Ingerencja w biogenezê mitochondriów i ich lokalizacji komórkowej mo¿e stanowiæ nowe narzêdzie terapii nowotworów. Pojawi³y siê rozwa¿ania, i¿ gdyby uda³o siê modulowaæ ekspresjê bia³ek mtHsp70, mog³oby to pozwoliæ na naprawê funkcji komórek nowotworowych tam, gdzie wykazano jej zaburzenia. I choæ aktualnie nie mamy mo¿liwoœci modyfikowania postêpów chorób mitochondrialnych, jednak wci¹¿ rozwijane s¹ nowe strategie, co daje nadzieje na przysz³oœæ [2,3,6,11,28,54,67,68,-69,70,71].

PODZIÊKOWANIA
Autorzy dziêkuj¹ Panu Prof. dr hab. n. med. Andrzejowi Bieñkiewiczowi (Katedra Onkologii, Uniwersytet Medyczny w £odzi), Panu Dr Tomaszowi Krawczykowi (Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki, Zak³ad Patomorfologii Klinicznej), Panu Dr Jerzemu S. Czarneckiemu (Uniwersytet £ódzki) oraz Panu Przemys³awowi Tomalskiemu (Centre for Brain and Cognitive Development, School of Psychology, Birkbeck College, UK) za cenne uwagi i wskazówki podczas opracowywania tekstu.

MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY

539

BIBLIOGRAFIA
[1] KROEMER G. Mitochondrial control of apoptosis: An introduction. Biochem Biophys Res Commun 2003; 304: 433–435. [2] PARCELLIER A, GURBUXANI S, SCHMITT E, SOLARY E, GARRIDO C. Heat shock proteins, cellular chaperones that modulate mitochondrial cell death pathways. Biochem Biophys Res Commun 2003; 304: 505–512. [3] LEIST M, JAATTELA M. Four deaths and a funeral: From caspases to alternative mechanism. Nature Reviews Molecular Biology 2001; 2: 1–10. [4] EKERT PG, VAUX DL. The mitochondrial death squad: Hardened killers or innocent bystanders? Curr Opin Cell Biol 2005; 17: 626–630. [5] BEDNAREK J, KILIANSKA ZM. Mitochondrial intermembrane space proteins in apoptosis process. Post Biochem 2005; 51: 447–458. [6] DON AS, HOGG PJ. Mitochondria as cancer drug targets. Trends Mol Med 2004; 10: 372–378. [7] GYRD-HANSEN M, NYLANDSTED J, JAATTELA M. Heat shock protein 70 promotes cancer cell viability by safeguarding lysosomal integrity. Cell Cycle 2004; 3: 1484–1485. [8] JAATTELA M, CANDE C, KROEMER G. Lysosomes and mitochondria in the commitment to apoptosis: A potential role for cathepsin d and aif. Cell Death Differ 2004; 11: 135–136. [9] JAATTELA M. Multiple cell death pathways as regulators of tumour initiation and progression. Oncogene 2004; 23: 2746–2756. [10] KOPACZEWSKI B, KOPACZEWSKA M, NOWAK S. Apoptosis-molecular basis in pathogenesis of selected chronic inflammatory and neoplastic diseases. Pol Merkuriusz Lek 2005; 18: 329–331. [11] BERTRAM JS. The molecular biology of cancer. Molecular Aspects of Medicine 2001; 21: 167–223. [12] ETHELL DW, BOSSY-WETZEL E, BREDESEN DE. Caspase 7 can cleave tumor necrosis factor receptor-i (p60) at a non-consensus motif, in vitro. Biochim Biophys Acta 2001; 1541: 231–238. [13] CROW MT, MANI K, NAM Y-J, KITSIS RN. The mitochondrial death pathway and cardiac myocyte apoptosis. Circ Res 2004; 95: 957–970. [14] PAGLIARI LJ, KUWANA T, BONZON C, NEWMEYER DD, TU S, BEERE HM, GREEN DR. The multidomain proapoptotic molecules bax and bak are directly activated by heat. Proc Natl Acad Sci USA 2005; 102: 17975–17980. [15] HAJNOCZKY G, DAVIES E, MADESH M. Calcium signaling and apoptosis. Biochem Biophys Res Commun 2003; 304: 445–454. [16] WANG X. The expanding role of mitochondria in apoptosis. Genes Dev 2001; 15: 2922–2933. [17] BOUCHIER-HAYES L, LARTIGUE L, NEWMEYER DD. Mitochondria: Pharmacological manipulation of cell death. J Clin Invest 2005; 115: 2640–2647. [18] NALEPA G, ZUKOWSKA-SZCZECHOWSKA E. Caspases and apoptosis: Die and let live. Wiad Lek 2002; 55: 100–106. [19] KROEMER G, JAATTELA M. Lysosomes and autophagy in cell death control. Nat Rev Cancer 2005; 5: 886–897. [20] VON AHSEN O, NEWMEYER DD. Cell-free apoptosis in Xenopus laevis egg extracts. Methods Enzymol 2000; 322: 183–198. [21] WATERHOUSE NJ, GOLDSTEIN JC, KLUCK RM, NEWMEYER DD, GREEN DR. The (holey) study of mitochondria in apoptosis. Methods Cell Biol 2001; 66: 365–391. [22] BENCHIMOL S. P53-dependent pathways of apoptosis. Cell Death Differ 2001; 8: 1049–1051. [23] CHIPUK JE, KUWANA T, BOUCHIER-HAYES L, DROIN NM, NEWMEYER DD, SCHULER M, GREEN DR. Direct activation of bax by p53 mediates mitochondrial membrane permeabilization and apoptosis. Science 2004; 303: 1010–1014. [24] CHIPUK JE, BOUCHIER-HAYES L, KUWANA T, NEWMEYER DD, GREEN DR. Puma couples the nuclear and cytoplasmic proapoptotic function of p53. Science 2005; 309: 1732–1735. [25] RUPNIEWSKA Z, BOJARSKA-JUNAK A. Apoptosis: Mitochondrial membrane permeabilization and the role played by bcl-2 family proteins. Post Hig Med Dosw (Online) 2004; 58: 538–547. [26] CHO SG, CHOI EJ. Apoptotic signaling pathways: Caspases and stress-activated protein kinases. J Biochem Mol Biol 2002; 35: 24–27. [27] AUGENLICHT LH, HEERDT BG. Mitochondria: Integrators in tumorigenesis? Nat Genet 2001; 28: 104–105.

540

A. M. CZARNECKA, P. GOLIK, E. BARTNIK

[28] CAREW JS, HUANG P. Mitochondrial defects in cancer. Mol Cancer 2002; 1: 9. [29] SAELENS X, FESTJENS N, VANDE WALLE L, VAN GURP M, VAN LOO G, VANDENABEELE P. Toxic proteins released from mitochondria in cell death. Oncogene 2004; 23: 2861–2874. [30] SLEE EA, HARTE MT, KLUCK RM, WOLF BB, CASIANO CA, NEWMEYER DD, WANG HG, REED JC, NICHOLSON DW, ALNEMRI ES, GREEN DR, MARTIN SJ. Ordering the cytochrome cinitiated caspase cascade: Hierarchical activation of caspases-2, -3, -6, -7, -8, and -10 in a caspase-9dependent manner. J Cell Biol 1999; 144: 281–292. [31] GERHARD MC, SCHMID RM, HACKER G. Analysis of cytochrome c-dependent apoptosis apparatus in cells from human pancreatic carcinoma. Br J Cancer 2002; 86: 893–898. [32] FERNANDEZ-CHECA JC. Redox regulation and signaling lipids in mitochondrial apoptosis. Biochem Biophys Res Commun 2003; 304: 471–479. [33] BIERNAT W. Podstawy genetyki molekularnej nowotoworów. W: KORDEK R, JASSEM J, KRZAKOWASKI M, JEZIORSKI A [red.] Onkologia podrêcznik dla studentów i lekarzy. Gdañsk: Medical Press 2003. [34] NEWMEYER DD, FERGUSON-MILLER S. Mitochondria: Releasing power for life and unleashing the machineries of death. Cell 2003; 112: 481–490. [35] KIM JS, HE L, LEMASTERS JJ. Mitochondrial permeability transition: A common pathway to necrosis and apoptosis. Biochem Biophys Res Commun 2003; 304: 463–470. [36] HALESTRAP AP. Calcium, mitochondria and reperfusion injury: A pore way to die. Biochem Soc Trans 2006; 34: 232–237. [37] DEBSKA G, KICINSKA A, SKALSKA J, BEREST V, SZEWCZYK A. Mitochondrial ion channels. Post Hig Med Dosw 2002; 56: 315–321. [38] GODEFROY N, LEMAIRE C, RENAUD F, RINCHEVAL V, PEREZ S, PARVU-FERECATU I, MIGNOTTE B, VAYSSIERE JL. P53 can promote mitochondria- and caspase-independent apoptosis. Cell Death Differ 2004; 11: 785–787. [39] MARCHENKO ND, ZAIKA A, MOLL UM. Death signal-induced localization of p53 protein to mitochondria. J Biol Chem 2000; 275: 16202–16212. [40] ERSTER S, MOLL UM. Stress-induced p53 runs a transcription-independent death program. Biochem Biophys Res Commun 2005; 331: 843–850. [41] ERSTER S, MIHARA M, KIM RH, PETRENKO O, MOLL UM. In vivo mitochondrial p53 translocation triggers a rapid first wave of cell death in response to DNA damage that can precede p53 target gene activation. Mol Cell Biol 2004; 24: 6728–6741. [42] MOLL UM, WOLFF S, SPEIDEL D, DEPPERT W. Transcription-independent pro-apoptotic functions of p53. Curr Opin Cell Biol 2005; 17: 631–636. [43] PIEKNA-PRZYBYLSKA D, AUGUSTYNIAK H. Import of protein into mitochondria. Post Biochem 2002; 48: 262–274. [44] SAYAN BS, SAYAN AE, KNIGHT RA, MELINO G, COHEN GM. P53 is cleaved by caspases generating fragments localizing to mitochondria 10.1074/jbc.M512467200. J Biol Chem 2006; 281: 13566– 13573. [45] DENG X, GAO F, FLAGG T, ANDERSON J, MAY WS. Bcl2`s flexible loop domain regulates p53 binding and survival. Mol Cell Biol 2006; 26: 4421–4434. [46] YU J, ZHANG L. The transcriptional targets of p53 in apoptosis control. Biochem Biophys Res Commun 2005; 331: 851–858. [47] ZAMZAMI N, KROEMER G. P53 in apoptosis control: An introduction. Biochem Biophys Res Commun 2005; 331: 685–687. [48] FRIDMAN JS, LOWE SW. Control of apoptosis by p53. Oncogene 2003; 22: 9030–9040. [49] ODA E, OHKI R, MURASAWA H, NEMOTO J, SHIBUE T, YAMASHITA T, TOKINO T, TANIGUCHI T, TANAKA N. Noxa, a bh3-only member of the bcl-2 family and candidate mediator of p53-induced apoptosis. Science 2000; 288: 1053–1058. [50] MICHALAK E, VILLUNGER A, ERLACHER M, STRASSER A. Death squads enlisted by the tumour suppressor p53. Biochem Biophys Res Commun 2005; 331: 786–798. [51] YOSHIDA Y, IZUMI H, TORIGOE T, ISHIGUCHI H, ITOH H, KANG D, KOHNO K. P53 physically interacts with mitochondrial transcription factor a and differentially regulates binding to damaged DNA. Cancer Res 2003; 63: 3729–3734. [52] ACHANTA G, SASAKI R, FENG L, CAREW JS, LU W, PELICANO H, KEATING MJ, HUANG P. Novel role of p53 in maintaining mitochondrial genetic stability through interaction with DNA pol gamma. EMBO J 2005; 24: 3482–3492.

MITOCHONDRIA JAKO INTEGRATORY APOPTOZY

541

[53] CHEN D, YU Z, ZHU Z, LOPEZ CD. The p53 pathway promotes efficient mitochondrial DNA base excision repair in colorectal cancer cells. Cancer Res 2006; 66: 3485–3494. [54] WADHWA R, TAIRA K, KAUL SC. Moratlin: A potential candidate for biotechnology and biomedicine. Histol Histopathol 2002; 17: 1173–1177. [55] MACARIO AJ. Heat-shock proteins and molecular chaperones: Implications for pathogenesis, diagnostics, and therapeutics. Int J Clin Lab Res 1995; 25: 59–70. [56] XU J, XIAO HH, SARTORELLI AC. Attenuation of the induced differentiation of hl-60 leukemia cells by mitochondrial chaperone hsp70. Oncol Res 1999; 11: 429–435. [57] ZYLICZ M, KING FW, WAWRZYNÓW A. Hsp70 interactions with p53 tumor suppressor protein. EMBO J 2001; 20: 4634–4638. [58] TAURIN S, SEYRANTEPE V, ORLOV SN, TREMBLAY TL, THIBAULT P, BENNETT MR, HAMET P, PSHEZHETSKY AV. Proteome analysis and functional expression identify mortalin as an antiapoptotic gene induced by elevation of [na+]i/[k+]i ratio in cultured vascular smooth muscle cells. Circ Res 2002; 91: 915–922. [59] WADHWA R, TAIRA K, KAUL SC. An hsp70 family chaperone, mortalin/mthsp70/pbp74/grp75: What, when and where? Cell Stress Chaperones 2002; 7: 309–316. [60] WADHWA R, YAGUCHI T, HASAN K, MITSUI Y, REDDEL RR, KAUL SC. Hsp70 family member, mot-2/mthsp70/grp75, binds to the cytoplasmic sequestration domain of the p53 protein. Experimental Cell Research 2002; 274: 246–253. [61] WADHWA R, YAGAUCHI T, HASAN K, TAIRA K, KAUL SC. Mortalin - mpd (mevalonate pyrophosphate decarboxylase) interactions and their role in control of cellular proliferation. Biochem Biophys Res Commun 2003; 302: 735–742. [62] KAUL SC, YAGUCHI T, TAIRA K, REDDEL RR, WADHWA R. Overexpressed mortalin (mot-2)/ mthsp70/grp75 and htert cooperate to extend the in vitro lifespan of human fibroblasts. Exp Cell Res 2003; 286: 96–101. [63] ZYLICZ M, WAWRZYNOW A. Insights into the function of hsp70 chaperones. IUBMB Life 2001; 51: 283–287. [64] WADHWA R, TAKANO S, KAUR K, AIDA S, YAGUCHI T, KAUL Z, HIRANO T, TAIRA K, KAUL SC. Identification and characterization of molecular interactions between mortalin/mthsp70 and hsp60. Biochem J 2005; 391: 185–190. [65] CUI CW, YANG SJ, LIU YP, LIU YF. Interaction between p53 and hsp70 in human hepatocellular carcinoma tissues. Xi Bao Yu Fen Zi Mian Yi Xue Za Zhi 2003; 19: 195–196. [66] KAUL SC, REDDEL RR, MITSUI Y, WADHWA R. An n-terminal region of mot-2 binds to p53 in vitro. Neoplasia 2001; 3: 110–114. [67] CHINNERY PF, TURNBULL DM. Epidemiology and treatment of mitochondrial disorders. Am J Med Genet (Semin. Med. Gent.) 2001; 106: 94–101. [68] POMARA G, CAPPELLO F. Re: Heat shock proteins: Their role in urological tumors – letters to the editor. J Urol 2003; 170: 927–929. [69] BARTNIK E, LORENC A, MROCZEK K. Human mitochondria in health, disease, ageing and cancer. J Appl Genet 2001; 42: 65–71. [70] RICHLY E, CHINNERY PF, LEISTER D. Evolutionary diversification of mitochondrial proteomes: Implications for human disease. Trends Genet 2003; 19: 356–361. [71] PENTA JS, JOHNSON FM, WACHSMAN JT, COPELAND WC. Mitochondrial DNA in human malignancy. Mutat Res 2001; 488: 119–133.

Redaktor prowadz¹cy – Lilla Hryniewiecka
Otrzymano: 08.05.2006 r. Przyjêto: 12.07.2006 r. ul. Pawiñskiego 5a, 02-106 Warszawa anna.czarnecka@gmail.com



Add Comment

To add a comment, you need to login or signup (you can signup without leaving this page)